Parlamento de Galicia

Transcripción da reposta oral á Pregunta Parlamentaria dos diputados D. Xosé Luis Méndez Romeu e D. Antón Louro Goianes, do Grupo Parlamentario dos Socialistas de Galicia, sobre o criterio do Goerno Galego respecto do informe publicado na Revista de Arqueoloxía, referente á última década da arqueoloxía en Galicia.

Comisión 4ª, 6 de xuño de 2001
Doc. 19011

Presidenta da sesión:
Van vostedes ver agora a pregunta de D. Xosé Luis Méndez Romeu e D. Antón Louro Goianes, do Grupo Parlamentario dos Socialistas de Galicia, sobre o criterio do Goberno Galego respecto do informe publicado na Revista de Arqueoloxía, referente á última década da arqueoloxía en Galicia, e as actuacións en curso, para expoñer os restos que se citan nel. Ten a palabra o señor Méndez Romeu.

Diputado D. Xosé Luis Méndez Romeu:
Señora Presidenta, Señor Subdirector Xeral:
Hai un informe na Revista de Arqueoloxía, que é unha revista profesional do sector no Estado, considerada nos ámbitos especializados coma unha revista de referencia, que fai referencia a asuntos que no seu día foron xa plantexados por este Grupo por medio de preguntas a esta Comisión (naquel momento a partir doutros informes da Asociación de Arqueólogos de Galicia), e que despóis foron reiterados tamén nunha revista galega de información xeral, que é a revista Tempos na súa edición do mes de marzo.
En todos eles firman as declaracións, ou fan as declaracións, personalidades no mundo da arqueoloxía (con "personalidades" quérese dicir catedráticos da Universidade, investigadores con informes publicados, directores de museos, etc.). Prácticamente un número moi importante dos investigadores que hai neste campo de máis prestixio suscriben as declaracións, que veñen a ser as mesmas nas dúas revistas citadas, e que reiteran tamén argumentos xa expostos no seu día pola Asociación Profesional de Arqueólogos de Galicia.
Os feitos fundamentalmente que se denuncian nestes informes, nestas publicacións, son tres:
- En primeiro lugar, que se teñan suspendido dende hai dez anos, dende que o actual Presidente dirixe o goberno galego, que se teñan suspendido as excavacións arqueolóxicas "de investigación", o que significa que hai dificultades tanto para formar a novos profesionáis, ou para formalos dun xeito académico sistemático, como tamén para desarrollar algunhas actividades profesionáis por parte de arqueólogos que están vencellados a institucións de investigación.
- En segundo lugar denúnciase a ocultación, ou a non publicación sistemática, dos informes existentes. Prácticamente, nestes dez anos a Xunta de Galicia, a Dirección Xeral do Patrimonio, ten suspendido a publicación de informes; nos cinco últimos anos, creo recordar, non se ten publicado ningún; e existe documentación que ten un carácter importante para os investigadores, para as institucións académicas, museos, etcétera, e non é doado acceder a ela no estado actual.
- E a terceira queixa que se ven plantexando é unha situación preocupante nos ámbitos da exhibición ou a conservación: a falta de modelos claros sobre a exhibición no futuro. A pesar de que hai moitas declaracións oficiáis, non hai realidades ó día de hoxe. Fálese de Campo Lameiro, fálese da cultura megalítica, etcétera, a realidade é que non existen actuacións, ó día de hoxe, reais. Existen fundamentalmente declaracións, proxectos, ideas, pero non hai un modelo que esté claro, que o coñeza a comunidade profesional e a comunidade investigadora, e que poida ter visos de realidade nun prazo prudencial.
Estes son, fundamentalmente, os feitos denunciados. Evidentemente, apórtanse multitude de exemplos; pero falar do que xa está perdido ou deteriorado non parece ter moito interés.
Sí, sen embargo, hai algunhas cuestións sorprendentes. Por exemplo, na cultura megalítica, o abandono en que se atopan moitos monumentos por razóns administrativas múltiples, porque se reclaman plans de protección especial, porque se reclaman novas figuras de planeamento, etc., o certo é que algúns dos monumentos megalíticos máis importantes de Galicia, que aparecen citados en tódalas guías turísticas, por exemplo, sen excepción, onde acuden os visitantes de fóra do país sistemáticamente, non están en condicións de visibilidade axeitadas. O Dolmen de Dombate podería ser un exemplo bastante paradigmático do que estamos a dicir. Hai exemplos noutras comunidades autónomas de actuacións na protección de restos megalíticos, que son restos expostos a un maior nivel de deterioro porque están exentos, están en lugares visibles, etcétera, e hai precedentes, por exemplo no País Vasco, de criterios globais de protección destes monumentos megalíticos. Aquí, nin siquer a declaración como Bens de Interese Cultural prodúcese coa celeridade suficiente.
Si se fala de quén está a facer investigación arqueolóxica en Galicia, os problemas tamén son importantes. Existe un enorme oscurantismo, reiteradamente denunciado, sobre a actuación dos Servicios Técnicos da Consellería. En Galicia non fai excavacións arqueolóxicas quen está cualificado e pode facelo. Fai quen deciden os Servicios de Arqueoloxía da Consellería de Cultura. E o deciden sen que existan criterios transparentes; o deciden sen que existan criterios de clasificación, por exemplo, das empresas que poden intervir, ou sen que exista un procedimento onde se saiba quén pode estar. Mesmo as listas de referencia que manexa a Consellería sobre empresas autorizadas, son cuestionadas polas propias empresas.
Isto, evidentemente, produce unha situación de clientelismo; situación que se agrava na medida en que hai denuncias, escritas e firmadas, sobre quén ten desarrollado o número meirande de proxectos de investigación, e os lazos de parentesco familiar que existen cos responsables de outorgar os permisos. É dicir, non estamos só a falar de oscurantismo, senon abertamente de criterios de favoritismo ou de clientelismo.
E finalmente, a Consellería ten incumplido a Lei do Patrimonio de Galicia. Por exemplo, non está constituida a Comisión Técnica de Arqueoloxía, que debería velar e emitir informes ó respecto dos plans de investigación, e nalgunhas áreas, como é a arqueoloxía subacuática, unha área na que en Galicia existen numerosos restos, prácticamente non se está a facer nada; nin existe un centro de referencia que promova a catalogación, a conservación e a custodia deses restos, nin existen actividades sistemáticas neste sector.
Por tanto, señor Subdirector Xeral, o noso grupo desexaría ter resposta ás preguntas que figuran nesta Pregunta, é dicir, a avaliación que fai a Xunta de Galicia deste informe, as actuacións que pensa facer, por qué non se pode facer investigación sistemática, por qué non se publican informes... en definitiva: por qué un sector que debería estar situado baixo a máxima transparencia, porque a protección do patrimonio ó final interesa a tódolos ciudadáns e non só á Administración, por qué está transformado nun lugar tan oscurantista e onde se producen actuacións tan pouco éticas, e sobre todo, onde existe un desprezo tan amplio e tan xeneralizado prácticamente hacia a totalidade da profesión de arqueólogo en Galicia.
Máis nada.

Subdirector Xeral:
Moitas gracias. Intentarei contestar todas as preguntas, pero igual que o señor diputado fixo unha introducción e logo centrouse nunhas preguntas, permítanme a mín tamén con carácter previo facer unhas precisións.
O informe da Revista de Arqueoloxía é un artigo de opinión , firmado por uns señores que teñen o seu valor como profesionais, non o vamos a poñer en dúbida, nin tampouco vou a poñer en dúbida a importancia da Revista de Arqueoloxía. Simplemente, indicar ós señores diputados que un dos que firma ese artigo, o señor don Antonio de la Peña Santos, fixo declaracións, recollidas en todos os medios de comunicación, en defensa de Dionisio Lago, e doutra xente que están implicadas no tema do expolio do Castro do Palio, e que a revista a que aludía o señor diputado, Tempos, se recollen manifestacións de directores de museos non implicados, pero sí chamados a testificar polo xuzgado número 2 de Lalín, en relación á RECEPTACIÓN, ou se prefieren o término que utiliza o señor don Antonio de la Peña, recuperación, para min é receptación, un delito penal, pero bueno, iso xa se decidirá, de bens procedentes non do expolio do Castro de Palio, que se pudo parar, pero sí de outros bens. Entón teñamos en conta esas dúas publicacións, e non a natureza do artigo, senon da xente que fixo estas manifestacións de opinión, como non son outra cousa.

Diputado D. Xosé Luis Méndez Romeu:
Está facendo insinuacións inxuriosas.

Subdirector Xeral:
¿Qué?

Diputado D. Xosé Luis Méndez Romeu:
Debe ser conscente de que está facendo insinuacións inxuriosas.

Subdirector Xeral:
Non, en ningún momento. Estou a dicir que o señor Antonio de la Peña, nun medio chamado Diario de Pontevedra, publicou, estou... non vou a decir literalmente, pero dixo que a receptación de bens, para evitar que saíran a circuitos de venta ilegal, era boa cousa. Estou a dicir que no sumario do Castro de Palio, instruído polo Xuzgado nº 2 de Lalín, hai directores de museos implicados por RECOÑECER (recoñecer, porque o sumario do Castro de Palio xa se levantou o secreto sumarial), por recoñecer E FIRMAR do seu puño e letra que mercaron pezas de que non coñecían a procedencia. Non dixen nada máis, e se dixen algo a maiores desto, rectifico, ¿eh? Claro, o que dixen.
Iso por un lado. Logo, que se facían... para logo para centrarme nas preguntas que vostede plantexa, ¿non?, que se fan actuacións que non son reais, e cita Campo Lameiro. Campo Lameiro era a vontade firme da Dirección Xeral de facer centro de interpretación, de facer un bo proxecto de temas arqueolóxicos nas dúas comunidades de montes implicadas. A negativa, a negativa frontal dunha das comunidades, ou se me permiten incluso, DA DIRECCIÓN dunha das comunidades determinou a declaración, perdón, a incoación de Ben de Interese Cultural para poder aplicar a normativa que prevee para estos casos a Lei do Patrimonio Cultural de Galicia.
En canto a unha pregunta que deixou vostede flotando, o tema dos proxectos outorgados prioritariamente ou maioritariamente a un equipo de arqueólogos. Vostede non o di, pero a revista, o artigo da revista a que vostede alude, obxecto desta pregunta parlamentaria sí o di: Arqueoloxía da Paisaxe da Universidade de Santiago de Compostela. Se me permite, e así xa anticipo unha das respostas que se di que non hai investigación. A Dirección Xeral do Patrimonio era consciente, era consciente dese límite do tema da investigación, de que era unha das facetas que había que potenciar. Como vostede sabe, o ano pasado, con cargo ó Plan Galego de I+D, sacouse unha liña de axudas por un importe de cento vinte millóns de pesetas, para proxectos de investigación vencellados ó que se chamaba Eixe Horizontal de Protección do Patrimonio, dentro, insisto, do Plan Galego de I+D. Pois vostede sabe, porque houbo eco na prensa, ou senon o comento eu aquí, que quedaron desertas partes desa axuda. Quedaron desertas. A Universidade, as universidades galegas, non se presentaron (na súa maioría, claro, os investigadores das universidades galegas), e curiosamente un dos que se presentou é o Gabinete da Arqueoloxía da Paisaxe, e que sacou a máxima nota. E digo curiosamente como vostede sabe, e iso sí o sabe, o Plan de I+D é evaluado por EVALUADORES EXTERNOS á Dirección Xeral do Patrimonio e á Secretaría de I+D. Eran OS ÚNICOS (bueno, xunto con outros que sacaron tamén esas líñas de axudas) QUE REUNÍAN OS REQUISITOS establecidos como elementáis nunha lei de I+D. É moi fácil decir que non se investiga se non se reúnen os requisitos para presentarse a convocatorias que establecen uns requisitos mínimos que son acordes coa normativa europea. É moi fácil decir "non podo investigar porque non teño cartos", pero cando hai os cartos non se presentan porque non teñen o grado de equipos de excelencia, porque non teñen o grado de doctores no equipo, etcétera etcétera. Entón, como non logran eses proxectos de investigación, pois din que non se investiga. Investigar, ¿a qué se refire? ¿A como se facía nos anos oitenta, que se facían unhas intervencións, se retiraba moito material arqueolóxico, moito do cual todavía pendente de estudiar, e logo non estaba previsto qué facer con eso, un proxecto de viabilidade, un proxecto de mantemento, de sostenibilidade? E claro, ocurre como outro exemplo que vostede cita, Dombate, excavado nesa época. Se excavou, se parou a excavación, como non había plan ningún de mantenemento dese ben, está na situación na que está, que, por certo, é da titularidade da Diputación, e a Diputación ten todos os permisos e autorizacións da Dirección Xeral do Patrimonio para realizar as intervencións nela prevista. Perdón pola extensión neste apartado.
¿Qué opinión lle merece á Xunta o devandito informe?
Primeiro, a credibilidade dalgún dos... ¡non a credibilidade, perdón!, as manifestacións, a forma de pensar dalgúns dos seus redactores, nos as comparte a Xunta de Galicia. Non as comparte. Entón, nesa medida, o informe, en moitos aspectos non podemos compartilo.
Segundo, ¿qué actuacións están en curso para expoñe-los restos que se citan no informe? Todos os restos arqueolóxicos, os que salen incluso dos que chaman peiorativamente nese informe, e eu creo que non hai que chamalo peiorativamente, pero bueno, "arqueoloxía de xestión", por ministerio do decreto que regula a actividade arqueolóxica nesta Comunidade Autónoma, son entregados en museos de referencia, chamados por tales, lóxicamente os museos de xestión da Comunidade Autónoma, e outros que son de titularidade doutras Administracións, pero que polo seu recoñecido prestixio e solvencia, pois son custodios dese patrimonio arqueolóxico. Nese caso temos o Castelo de San Antón, temos o Museo de Pontevedra, por decir centros de moi recoñecido prestixio que non forman parte dos centros xestionados pola Comunidade Autónoma e que son de referencia á hora de depositar pezas. Alí os investigadores desos centros, ou calquera investigador, pode mirar esos restos.
¿É certo que non existen posibilidades de investigación sistemática por parte das institucións académicas? Por "institución académica" entendemos a Universidade, fundamentalmente. Decir, reiterar, cento vinte millóns en dúas liñas de actuación, cen para, polo tipo de convocatoria, insisto, convocatoria... o Plan de I+D ten unha parte xeral e logo unha parte específica para cada programa, ¿non? entón a parte xeral vincula; e a parte dedicada á Universidade, por decilo dalgún xeito, cen millóns. Os proxectos presentados non cubrían esos cen millóns, e os seleccionados, pois moito menos. Indicar, sólo a título anecdótico, que a parte de salir publicado no Diario Oficial de Galicia, a Dirección Xeral fixo un tríptico que foi distribuido en todos os centros de investigación dos que temos coñecemento: universidades, departamentos, Instituto Padre Sarmiento, Consello da Cultura Galega, etc. etc. Que a parte da publicación oficial que todo investigador ten que coñecer, pois se lle dixo "mira, hai esto, ¿qué demandades?"
¿Por qué non se publican os informes ou memorias de excavacións dos últimos anos? É certo que hai un retraso. É certo que hai un retraso. ¿Por qué? Porque o boom da arqueoloxía, o boom desa arqueoloxía necesaria fruto de que nos anos noventa comenzaron nesta terra obras de infraestructuras, determina que hoxendía non haia ningún arqueólogo en paro, non hai ningún arqueólogo en paro, están vindo de fóra da comunidade autónoma algúns deles, entón, que os traballos de INVESTIGACIÓN, os traballos de investigación se presenten con retraso. A Dirección Xeral do Patrimonio está...

Presidenta de sesión:
Vaia rematando, señor Subdirector.

Subdirector Xeral:
Ahora mismo, señora Presidente. ...están instando constantemente a esos arqueólogos para que presenten esos traballos, moitos dos cuales, moitos dos cuales, bueno, moitos non, todos os que están presentados e non publicados, ninguén pode decir que non ten acceso a eles. Pode que non estean publicados, pero ninguén pode decir que non teña acceso a eles.
E ¿qué consideración lle merece ó Goberno Galego a preocupante falta de transparencia? Eso, insisto, é unha manifestación destos señores, e hoxendía todas as empresas que están declaradas e dadas de alta no imposto de bens inmobles, perdón, no imposto de actividades económicas, disculpe, todas elas poden traballar na comunidade autónoma, e están a traballar na comunidade autónoma. Son as empresas as que seleccionan libremente ditos proxectos. É moi fácil decir, xente que nunca excavou, ou que é teórico, e que quere facer determinada excavación, se lle di "non, por esto por esto por esto e por esto", e di que entón se lle ten manía; mentras que outras empresas, distintas da que citei antes, da Arqueoloxía da Paisaxe: podemos falar de Arpa, podemos falar... bueno, eu non son un experto en empresas de arqueoloxía, pero podemos falar de todas, que teñen unha boa técnica arqueolóxica, éses se lles... moitas veces se lles rechaza o informe, pero se o ten correcto, se informa favorablemente. Moitas gracias.

Presidenta de sesión:
Gracias, señor Subdirector Xeral. Señor Méndez Romeu...

Diputado D. Xosé Luis Méndez Romeu:
Señora Presidenta: aquí se acaban de dicir algunhas cuestións moi graves. Poñer en cuestión a honorabilidade, a deontoloxía profesional de investigadores reputados, de directores de museos, etcétera, polo feito de que teñan sido citados a declarar nun sumario xudicial de carácter penal, é verdadeiramente grave. Que o faga un representante da Xunta de Galicia me parece ademáis un escándalo.
Porque, mire vostede: sobre os criterios profesionais cos que se debe de proceder na adquisición de pezas, a verdade, eu non son un experto. Nin siquera coñezo exactamente o marco legal. Pero o que sí lle podo dicir é que os informes que este Diputado sacou a colación, neles aparecen citados, os firman, os declaran, e ninguén se ten retractado, persoas como as seguintes, voulle ir citando: Raquel Casal, ex-Directora Xeral do Patrimonio, por certo con dous gobernos diferentes, un o do Partido Popular; Fernando Acuña Castroviejo, catedrático; Antón Rodríguez Casal, profesor, César Llana, presidente da Asociación, Felipe Arias, profesor de la universidad, Antonio Peña, lo mismo, Ramón Fábregas, Fernando Carrera, José María Bello, Miguel San Claudio, Vázquez Varela tamén catedrático, etcétera. Persoalidades, dentro deste campo, moi importantes. Son as personalidades que TEÑEN INVESTIGADO E QUE TEÑEN PUBLICADO. Non se poden despachar así, decindo que fan investigación teórica, E SON OS QUE ESTÁN A DICIR ALGUNHAS CUESTIÓNS MOI SERIAS, señor Director Xeral; algunhas cuestións que teñen que ver coa honorabilidade coa que se traballa nas dependencias da Xunta de Galicia. ¡ESA É A HONORABILIDADE QUE ESTÁ EN CUESTIÓN, non a honorabilidade de quen fai a denuncia! A honorabilidade de cómo é posible que se fagan convocatorias ás que non poden concurrir os investigadores que hai en Galicia. Vostede dirame que non reúnen criterios de excelencia: ben, pode ser. Pode ser que non reúnan criterios de excelencia. Pódese ler doutro xeito: fanse as convocatorias de xeito que só podan concurrir aqueles que previamente están definidos. Porque se se colle a lista de quén ten feito as principais intervencións coas grandes obras de infraestructura en Galicia, casualmente o abano de posibles interviñentes redúcese escandalosamente. Redúcese A MOI POUCOS NOMES REPETIDOS REITERADAMENTE. ¿Estamos ante un caso no que existe un polo de excelencia e o resto é unha mediocridade espantosa, neste país? ¿É eso o que se quere traducir por parte da Xunta de Galicia?
Existe un problema de falta de credibilidade dentro deste sector. Existe probablemente unha falta de diálogo, entre os responsables políticos da Consellería e o sector, sobre cómo hai que actuar nos campos da arqueoloxía. Sustituir ese diálogo por loitas de capilla, non interesa en absoluto a esta Cámara. Sustituir ese diálogo por descalificacións ad hominem, me parece escandaloso.
Señor Director Xeral, hai uns feitos que duran doce anos. Uns feitos serios. Non se publica, non se permite investigar, hai áreas enteiras da arqueoloxía abandoadas, e, por enriba, hai unha clara prelación de determinadas empresas ou persoas. O resto, con todos os meus respetos, dareino por non escoitado.

Presidenta da sesión:
Moitas gracias, señor Méndez Romeu. Para rematar, señor Subdirector Xeral.

Subdirector Xeral:
Señor Diputado: eu quixen deixar moi claro, coa precisión que fixen ó comenzo da miña intervención, que estou a citar medios públicos de comunicación, en relación A UN, A UN dos firmantes dese informe. Que estou a citar un sumario, que está levantado o secreto, o segredo de sumario, e que o que dixen está contemplado nese sumario. Non dixen nada a maiores. Se vostede pensa que eso é levantar calumnias, me limitei ESTRICTAMENTE, eu teño a miña opinión, como técnico nesta materia, ou como... intento de ser técnico nesta materia, pero dixen estrictamente feitos, sumario do Xuzgado nº 2 de Lalín, citado directores de museos, Diario de Pontevedra, declaracións dun dos firmantes, DUN dos firmantes, non dixen nada máis, ¿eh?, dun dos firmantes, en relación a que a receptación non era problema, que era un dos xeitos de salvar pezas arqueolóxicas. Non dixen nada. Vostede volve a insistir na súa réplica en relación a unha persoa. No propio artigo, no propio artigo, cando se refire ó Departamento da Arqueoloxía da Paisaxe, o que din tamén nalgún apartado, se non é este é en Tempos, é que non se pode competir con eles, que é distinto, ¿eh?, é distinto, non, eles non están velando, ou din que a xustificación de que reciban maiores encargos, NON DA ADMINISTRACIÓN, non da Administración senon das distintas empresas, din que claro, que os demáis non poden competir coas instalacións que gratuitamente lle da a Universidade, co persoal vinculado á Universidade que está nese Departamento, etc. etc. Entón, eles mismos recoñecen, en ningún momento dese artigo se di que non sexan bos profesionais, en ningún momento se di que haia discriminación, senon que esa discriminación ven resultado da maioría de medios, medios aos que non poden afrontar outra xente, entón, se de eso ten culpa a Administración Autonómica, pois, lamento decir que non estou de acordo con vostede. Que a Universidade de Santiago lles ceda locales, lles compre maquinaria, lles publique as documentacións, e todas estas cousas, lles poña coches para o traballo de campo, etc. etc., como comprenderá, pois que o seu soldo o pague a Universidade de Santiago porque se entenda que son labores de investigación. E logo, o outro aspecto que non é de recibo, perdone, señor Diputado, é que o Plan Galego de I+D, os criterios son os criterios establecidos para TODO O PLAN GALEGO DE I+D, non para o Eixo de Patrimonio. NON É DE RECIBO. Simplemente, que algún da xente que vostede citou, e que se presentou a esa conv... algúns non se presentaron a esa convocatoria, e outros que se presentaron, NON LOGRARON REUNIR OS EQUIPOS conforme ó que establece a Lei de I+D, e que é para os mesmos campos, para a industria, para a agricultura, para todos os campos. Entón, deso, tampouco é responsable a Dirección Xeral, que certos investigadores non logren formar os equipos. Porque as bases do Eixo concreto de... lle podo asegurar, lle aseguro, que polas indicacións das bases concretas do Eixo de Protección do Patrimonio, que así se chamaba, non quedou fóra nin unha sola solicitude, ¿eh?, é dicir, había xente que tiña obxectos máis grandes da investigación, que decíamos pode entrar ou pode non entrar, pero non foi causa de exclusión de ningunha solicitude. Era, simplemente, que as equipas que tiñan que facer esos traballos, conforme ás bases de todo un Plan Galego de I+D, de outros investigadores doutros ámbitos que sí as cumpliron, eles non as cumplían. Simplemente eso, señor Diputado.

Presidenta da sesión:
Moitas gracias, señor Subdirector Xeral, coido que vostede rematou por hoxe, e se quere pode ausentarse.

FIN

INFORME Nº 1

Trátase dun debate en Comisión do Parlamento de Galicia acerca da situación da arqueoloxía na Comunidade Autónoma.

O debate prodúcese a raíz da pregunta presentada por dous diputados, e responde o Subdirector Xeral do Patrimonio.

Transcripción da reposta oral á Pregunta Parlamentaria dos dipu- tados D. Xosé Luis Méndez Romeu e D. Antón Louro Goianes, do Grupo Parlamentario dos Socialistas de Galicia, sobre o criterio do Go- berno Galego respecto do informe publicado na Revista de Arqueoloxía, referente á última década da arqueoloxía en Galicia