CAPÍTULO III

O FINAL DOS CAZADORES
anterior                                                                                                               siguiente

---

Nesta evolución climática distínguense varias fases, comenzando polo aínda frío Preboreal (10.000-9.500 BP) ao que sigue o máis temperado Boreal (9.500-7.500 BP) ata chegar ao Atlántico (7.500-4.500 BP), no que se alcanzan as máximas temperaturas; estas comezan o seu descenso a finais deste período e durante o Subboreal (4.500-2.800 BP), atemperándose na última fase holocena, o Subatlántico (do 2.800 BP ata hoxe).

Se o Pleistoceno se identificaba coas culturas dos grandes cazadores do Paleolítico, o Holoceno vai contemplar desde case o seu inicio a aparición dunha forma de vida diferente, na que as sociedades logran o dominio do medio natural coa agricultura e a gandeiría, convertíndose en sedentarias e axiña complexas como resposta ás condicións climáticas máis benignas.

Os primeiros milenios do Holoceno, anteriores ao desenrolo das culturas agrarias (que en Galicia atopamos xa no 5500 BP), van ser considerados durante moito tempo como un período de transición, unha especie de edade oscura con connotacións de decadencia: as sociedades humanas xa non producen agora magníficos obxectos como as puntas solutrenses ou os arpóns magdalenienses, nin demostran as súas cualidades artísticas como antes se fixo nas covas da rexión franco-cantábrica, pero tampouco son aínda grupos sedentarios, como os do Neolitico, que inician o dominio de animais e plantas e sentan as bases das novas formas de vida social que levarán despois ao progresivo dominio do mundo, conquistando os mares, os montes, o interior da terra e o espacio exterior. Nesta visión etnocéntrica e autocomplacente da historia dos pobos non había sitio para os pouco espectaculares restos deste período: picos someramente tallados sobre cantos tallados de cuarcita, utensilios sobre sílex que recordan aos do Paleolítico superior pero fabricados agora cun tamaño mínimo, cantos rodados con sinxelos trazos de pintura como toda manifestación artística. O propio nome que a principios de século se acuñou para o período ten as resonancias de oscurantismo e decadencia con que tamén foron lastrados os tempos medievais: Mesolítico, edade da "pedra media", nin Paleo nin Neo, nin antiga nin nova, intermedia, indefinida, inútil.

Supúxose en consecuencia que, coa retirada dos fríos cara ao Norte, emprendeu tamén a súa migración septentrional a gran fauna fría (renos, mamuts, bisontes) que facía as delicias dos grandes artistas e cazadores do Paleolítico Superior e, tras eles, foron os homes merecedores de tal nome. Os outros quedaron, sufrindo a inadaptación aos novos ambientes nos que o clima se volvía agresivamente temperado, as acolledoras neves deixaban paso a inútiles ríos nos que cada vez habitaban máis peixes, e a natureza se cubría insultantemente dun manto verde no que crecían árbores formando bosques que servían de casa e refuxio a cervos e xabaríns, por non falar dos perigosos coellos e lebres.

Nos anos 30 estableceuse unha subdivisión no Mesolítico, distinguindo un primeiro período Epipaleolítico, no que se prolongaban, cunha tendencia á disminución de tamaño, as características técnicas e tipolóxicas das industrias Magdalenienses, na cultura Aziliense, e un segundo momento Preneolítico ou propiamente Mesolítico, no que pronto se distinguiron variantes segundo as solucións buscadas polas sociedades humanas para enfrentarse ao reto do novo clima. Falouse así dun Mesolítico Regresivo, no que se perden os logros técnicos e artísticos do Paleolítico superior; o seu principal representante se atopou no Asturiense da costa cantábrica, interpretando os seus restos como resultado da pérdida das habilidades moi adaptadas á caza maior selectiva para dar lugar a poboacións que basaban a súa subsistencia no marisqueo, deixando enormes concheiros como proba da sua actividade; os útiles deste momento son grandes (macrolíticos) e bastos, someramente tallados sobre cantos rodados, sendo o pico o seu principal representante. Unha segunda posibilidade concretábase no Mesolítico Adaptativo ou Bizantino, no que as formas de vida propias do Paleolítico Superior perviven adaptadas ás novas circunstancias ecolóxicas; as industrias desenvolven complexos microlaminares e posteriormente conxuntos dominados polo microlitismo xeométrico (fabricando triángulos, trapecios, crecentes ou medias lúas, etc. de reducido tamaño a partir de láminas de sílex); neste momento tería a súa aparición, como continuación adaptativa da gran arte do paleolítico, a Arte Levantina na costa oriental da Península Ibérica, núcleo fundamental deste bizantinismo mesolítico. Por último, considerábase a existencia dun Mesolítico Progresivo, desenvolto no Próximo Oriente, no que as sociedades non se conformn coa mera adaptación ás novas circunstancias senon que entran nunha dinámica de novas solucións que darían lugar á domesticación de animais e plantas.

Na actualidade reina certa confusión entre os términos Epipaleolítico e Mesolítico, empregándose un, outro, ou ambolosdous segundo os criterios dos diferentes autores. Algúns prefiren falar de Epipaleolítico, por entender que as industrias son producto das tendencias evolutivas manifestadas durante o Paleolítico Superior, sen que se deba falar dun cambio de orientación ata o Neolítico; outros autores prefiren o término Mesolítico, cando menos cando se observen nas industrias rasgos que as diferencien do Magdaleniense; finalmente, outros empregan os dous términos, falando de Epipaleolítico para as industrias na liña do Paleolítico Superior, como é o caso do Aziliense, e reservando o de Mesolítico para as industrias basadas no microlitismo xeométrico. Con todo, a confusión é exclusivamente terminolóxica, pois hai acordo fundamental na concepción global do período e das súas características, manténdose hoxe unha visión certamente distinta da que presentamos ata agora.

Así, as consideracións despectivas hacia eses "pequenos cazadores" (por ñcontraposición cos "grandes" do Paleolítico Superior) que cazaban pequenas pezas cunha utillaxe asimesmo pequena, desapareceron definitivamente. Onde antes se vían signos de decadencia vense agora manifestacións dunha eficiente adaptación ao medio con oportunos avances tecnolóxicos.

O pequeno tamaño das industrias (con pezas que no seu extremo chegan a medir menos de un centímetro nas conxuntos chamados leptolíticos) é a consecuencia lóxica da tendencia evolutiva da tecnoloxía a conseguir un aproveitamento óptimo da materia prima obtendo a maior cantidade posible de fío cortante. As industrias microlaminares, que fan gala dunha moi depurada técnica de talla que fai posible obter pezas dunha gran finura e fraxilidade, son a manifestación evidente destes logros.

Os microlitos xeométricos supoñen aínda un paso máis, ao introducir o concepto de estandarización na fabricación, obtendo unha serie de elementos simples (triángulos, trapecios e crecentes sobre todo) de forma e tamaño similares, que representan útiles modulares e polifacéticos, para seren empregados en utensilios compostos. A fabricación de xeométricos require unha perfección da técnica de obtención desde o momento mesmo da preparación do núcleo, a fin de conseguir follas longas de aristas paralelas das que se obterán as pequenas pezas de 2 ou 3 cm. O emprego de instrumentos compostos de elementos modulares enmangados permite pola sua parte unha gran versatilidade na adaptación de cada ferramenta ao fin desexado, sendo posible fabricar coitelos rectos, foices curvas, arpóns con aletas laterales ou flechas coa simple inclusión sucesiva dos elementos cortantes nun mango ou soporte da forma adecuada; o pequeno tamaño e a similitude dos elementos modulares fai tamén posible a súa sustitución individual en caso de deterioro, sen necesidade de retirar da circulación o instrumento completo.

Unha das aplicacións dos útiles de pequeno tamaño, que vai ter gran trascendencia, é a da súa utilización como puntas de flecha, o que implica o coñecemento do seu correlato natural, o arco. A pesar da posible utilización do arco durante o Paleolítico Superior (algunhas imáxenes da arte parietal foron interpretadas como tales), a sua xeralización é de tempos posteriores. Arqueiros e esceas de caza e guerra son frecuentes nos abrigos da arte levantina, ainda que probablemente teñan sido pintados en momentos posteriores ao que estamos a considerar. Pero se coñecen flechas procedentes de turberas na Europa nórdica que pertencen a este período, así como ósos de animais (Paises Baixos) e de humanos (Arxelia, Bretaña) que conservan clavadas as armaduras microlíticas das flechas causantes da sua morte. Aínda que a ecuación microlito = punta de flecha non é xeralizable a tódolos casos, o certo é que en moitos debeu funcionar.

A expansión do arco como arma principal (para a caza, non aínda para a guerra, fenómeno que de momento parece inexistente) ven sustituir á azagaia lanzada con propulsor típica do Paleolítico Superior. Esta última empregaba puntas de certo peso para compensar a escasa velocidade de salida; o arco, no sentido contrario, esixe puntas lixeiras, poidéndose alcanzar velocidades de 30 m./seg. se a flecha reune as debidas condicións. A talla microlítica resulta crucial para esta nova arma, que permite lanzamentos de gran potencia e precisión, o que a convirte en sumamente eficaz para a caza de animais pequenos e rápidos.

O arco vai ter, pois, unha gran importancia na estratexia económica. Pero entendemos que tamén vai xogar un importante papel no que se refire aos componentes ideolóxicos da sociedade, ao convertirse no principal referente do rol do cazador co que vai ser identificado o varón frente á muller. Como cazador aparecerá o varón na arte levantina, e como cazadores parecen identificarse os mortos depositados posteriormente nos sepulcros megalíticos, dotando de contidos simbólicos, seguramente relacionados co status e co poder, ao que en principio non tivo por qué ser máis que unha división funcional segundo o sexo. Volveremos máis adiante sobre isto.

O MESOLITICO EN GALICIA.

A aparición da agricultura en Galicia parece coincidir co óptimo climático que ten lugar hacia o 6.000 BP. Os tempos epipaleolítico-mesolíticos abarcan pois toda a primeira parte do Holoceno, unha fase anatérmica según P. Ramil, na que as temperaturas se incrementan ao longo dos períodos Preboreal, Boreal e a primeira parte do Atlántico.

A vexetación evolucionará acorde co clima; así, do dominio das herbáceas pásase ao incremento progresivo da vexetación arbórea, dándose a expansión do carballo hacia o 9.500 BP e a do avellano uns mil anos despois; durante o Atlántico o bosque será predominante no panorama vexetal, extendéndose por vales e ladeiras, e estando ausente tan só nas cumbres de montaña e nas ladeiras excesivamente escarpadas, cubertas por un tapiz de herbáceas e arbustivas. Nos millores momentos alternarán incluso co bosque caducifolio outras especies de climas máis quentes, como pode ser a encina.

Trátase pois dun ciclo climático que favorece os procesos de formación de solos; tan só se detecta no seu seo algún momento de inestabilidade, entre o 8.000 e o 7.500 BP, coincidindo coa transición do Boreal ao Atlántico; pero este episodio parece ter un carácter local e estar en relación máis coa actividade dos grupos humanos epipaleolíticos que cunha modificación importante do clima. As análises polínicas reflexan tamén este feito, documentando neses momentos un descenso dos porcentaxes de polen arbóreo frente ao non arbóreo nas zonas ocupadas por xacementos; entre estes, a datación de 7310 160 BP (GrN 16389) obtida para o de Xestido III resulta concordante co exposto.

Os xacementos coñecidos para este período da prehistoria veñen tamén da man de J. Ramil Soneira, con excepción do de Pena Xiboi (Guitiriz, Lugo), excavado por M.A. López-Felpeto e aínda en estudio, e o de Pena do Pé (A Capela, Toques), excavado por D. Cerqueiro Landín, do que foi publicada unha insuficiente referencia da excavación acompañada por un sólido estudio dos materiais elaborado por R. Villar Quinteiro.

Nos xacementos da zona occidental da provincia de Lugo pódese establecer unha certa secuenciación que proporciona unha cronoloxía relativa; a situación desta no tempo ven da man das evidencias polínicas e edafolóxicas proporcionadas polos propios xacementos.

Así, e atendendo tan só aos ben estudiados ata o momento e dos que se ten a seguridade da sua permanencia in situ (hai outros, pero que sufriron pequenos desplazamentos -in loco- como Arnela V ou grandes, como Chan da Cruz), atopamos en primeiro lugar, según C. Llana, os que teñen características plenamente epipaleolíticas, como Arnela III ou Val do Inferno I. As industrias, continuadoras das do Paleolítico Superior, están compostas por raspadores, burís, perforadores, escotaduras e follas de dorso, con presencia variable dos utensilios sobre soporte laminar. A cronoloxía destes xacementos estaría situada entre o 8.400 e o 7.700 BP.

De diferente composición e posteriores no tempo son outros xacementos (Abrigo XXIX, Arnela I) que, como o de Xestido III, se sitúan entre o 7.700 e o 7.300 BP, sendo polo tanto contemporáneos e con toda probabilidade responsables do descenso do arbóreo detectado nas análises polínicas e do breve episodio de erosión do solo que o acompaña. Xestido III, ademais dunha estructura de combustión que serviu de mostra para a obtención da data antes citada, proporcionou elementos vexetais (carbóns e avellanas, que hai que pór en relación coa actividade recolectora) e unha industria microlítica laminar xunto á que aparecen microlitos xeométricos.

Dunha fase avanzada parece ser a industria de Pena do Pé, se ben o feito de non coñecer as condicións deposicionais e posdeposicionais do xacemento (industria in situ ou desplazada, homoxénea ou producto da mezcla de diversos componentes) merman o valor do estudio realizado con criterios tecnolóxicos e tipolóxicos. De todas formas, as conclusión que se desprenden do carácter microlítico sobre lascas máis que sobre láminas, do alto grado de aproveitamento da materia prima con núcleos case agotados, e da existencia de triángulos e de talla de tipo Coincy, sinalan a momentos mesolíticos moi avanzados senon posteriores; neste sentido, a existencia de retoque plano-inverso e en doble bisel apuntarían máis ben a momentos posteriores á neolitización. Así pois, comeza a ser coñecida a presencia de comunidades na Galicia interior durante case todo o lapso de tempo que vai dos inicios do Holoceno ata a aparición da agricultura; trátase unha vez máis de sociedades que presentan nas suas características fortes analoxías coas homólogas da cornisa cantábrica, sen que novamente teña sentido falar de arcaismo nin de aillamento.

Un xacemento diferente dos vistos ata agora é o de O Reiro, perto da praia de Barrañán (Arteixo, A Coruña). Trátase dun asentamento incluido nunha capa de terra humífera pertencente a un depósito litoral asentado sobre unha duna fósil, e á sua vez cuberto por outra duna sobre a que se desenvolve o solo actual. Obxecto de extracción de áridos desde 1968 ante a pasividade das autoridades responsables, non foi obxecto de excavación sistemática. O seu coñecemento débese unha vez máis a J. Ramil Soneira, quen durante varios veráns sucesivos foi salvando o que poido do estrato arqueolóxicamente fértil que a acción do mar e a dos areeiros ían deixando ao descuberto; finalmente, este investigador xunto con J.M. Vázquez Varela practicaron unhas catas de sondeo nalgúns puntos do xacemento.

A industria de O Reiro contén un doble componente, macrolítico e microlítico. As pezas grandes (cantos traballados e lascas) está fabricada sobre cantos e lascas de diorita, existindo tamén unha lasca en gneis. O utillaxe microlítico ten como materia prima o cuarzo filoniano e o cristal de rocha; tipolóxicamente é unha industria sobre follas e lascas na que se poden diferenciar raspadores, burís, perforadores e microlitos xeométricos; as súas características permiten enmarcala nun momento mesolítico.

Ademáis de industria lítica no xacemento foi recollida unha boa cantidade de restos de fauna, entre os que se sinalaron ósos de cervo, de xabarín e de aves, así como numerosas vértebras de peixes. É unha panoplia que representa ben o esperable para as comunidades mesolíticas, tanto na caza como -e agora ben documentado- na pesca. Chama a atención a ausencia de moluscos de cuncha, considerados tradicionalmente como unha das bases, se non a base, da alimentación das poboacións mesolíticas costeiras, o que á sua vez era un dos fundamentos da imaxe de pobreza e decadencia deste momento histórico. Se a isto engadimos que segundo os estudos de Vázquez Varela ningún dos concheiros analizados ata hoxe na costa galega é anterior á época castrexa, perfílase un tema que convén revisar e, se é necesario, cortar polo san outro vello mito.

Na parte superior do nivel fértil apareceron dous pequenos anacos de cerámica, de fabricación máis ben groseira, feita dun barro con deficiencias no amasado e na cocción e empregando grosas areas de cuarzo como desgraxante. A presencia de cerámica, dunha tosquedade tal que fai imposible calquera comparación ou adscripción cultural, é sorprendente de seu nun xacemento no que o resto das características apuntan ao mesolítico, pois a cerámica se asocia normalmente con momentos neolíticos. Pero a correspondencia entre neolítico (é dicir, domesticación de animais e plantas) e cerámica non sempre é certa aínda que sexa o máis habitual, e coñécense numerosos casos de neolítico precerámico ou acerámico así como de presencia de cerámica en xacementos nos que non existen outros elementos de neolitización (como, por exemplo, os machados pulidos ou os muiños de man), sendo posible todo tipo de combinacións nos momentos nos que unha sociedade está a se transformar de predadora en productora. Pode haber, en poucas palabras, agricultura sin cerámica ao igual que cerámica sen agricultura (este podería ser o caso de O Reiro), ainda que o normal é que ambalasdúas vaian collidas da man.

A situación complícase máis cando J.M. Vázquez Varela da a coñecer en 1988 que unhas análises polínicas detectan presencia de polen de cereales, nun nivel arqueolóxico datado por C14 no 6.590 70 BP (CSIC-508), correspondente ao intervalo 5.590-5.420 cal.BC, os mediados do sexto milenio antes de Cristo, en anos de calendario.

Os cereales (principalmente o trigo, pero tamén a cebada, a avea, o millo miudo, posteriormente o centeo, só moi recentemente o millo) son o principal componente cultivado das culturas agrícolas occidentais, nas que non existen estas plantas en estado silvestre. Quere isto dicir que os cereales implican necesariamente cultivo e agricultura, e que cando un estrato arqueolóxico contén de seu polen de cereales, como parece que ocurre no Reiro, necesariamente estamos ante un estrato formado en presencia dun grupo humano poseedor dunha tecnoloxía agrícola suficientemente desenvolvida como para cultivalos; un grupo humano necesariamente neolítico, non epipaleolítico nin mesolítico, nin siquera aínda que consideremos un mesolítico tardío no que poida haber presencia de cerámica. Con esta e con agricultura, estamos nun pleno neolítico, cunha sociedade que domina unha economía productora de alimentos que se complementa con caza e pesca. Vázquez Varela, se ben con cautela e como hipótese de traballo, pon sobre a palestra esta posibilidade para O Reiro.

O problema principal para aceptar esta hipótese non ven da industria lítica, pois podería darse unha pervivencia de tipos mesolíticos na utillaxe do Neolítico Inicial, etapa da que para Galicia descoñecemos absolutamente todo; ven, sobre todo, da datación de C14. A fecha obtida pola análise de Fernán Alonso no Instituto de Química Física "Rocasolano" do CSIC, situaría a Galicia como pioneira na neolitización da Península Ibérica o que, certamente, se fai bastante difícil de crér. No estado actual dos coñecementos, as zonas que parecen ser de máis temprana neolitización proporcionan nestes momentos datacións posteriores ou como moito coetáneas á do Reiro, sen que sexa posible explicar a chegada ao extremo noroccidental dunha innovación do calibre da adopción da agricultura sen que se noten as pegadas nas sociedades que transmitiron tal innovación.

Por outra parte débese ter moi en conta o imprecisos que resultan os coñecementos divulgados ata agora. A única estratigrafía do xacemento é a publicada por Ramil en 1973, antes de realizar as catas de sondeo. Non se coñece con precisión o punto de aparición da cerámica, nin o de toma de mostras para a análise polínica, nin o da extracción de carbón para a análise radiométrica. Sendo así, cabe dentro do posible a existencia de dous niveis diferentes no xacemento, un máis antigo de ocupación mesolítica ao que podería corresponder a datación, e outro máis reciente con cerámica e agricultura. Ou, máis sencillamente, á confusión na análise do polen de cereal coa doutras plantas que, por hibridación ou por variación nutricional, podan producir polen morfolóxicamente parecido, tal como plantexan Martínez Cortizas, P. Ramil e C. Llana en 1993.

De calquera das maneiras, mentras non se publiquen novos estudios máis detallados e precisos sobre o xacemento, as dúbidas están xustificadas e non resulta posible admitir a presencia de agricultura en Galicia nun momento que se contradice con toda a restante evidencia acumulada ata hoxe tanto para a esquina noroccidental como para o resto da Península. E non se trata de que nos neguemos a romper esquemas; trátase de que para rompelos hai que presentar máis probas ou, cando menos, que presentar as ata agora apenas esbozadas con maior amplitude e precisión.

No entanto, O Reiro é o noso millor exemplo de mesolítico costeiro de mediados do sexto milenio cal.BC.

BIBLIOGRAFIA

ABAD GALLEGO, J.C.:
1987 El utillaje en sílex de la bahía de Baiona. Castrelos. Revista do Museo Municipal "Quiñones de León", n 0, Vigo, pp. 39-53.

AGUIRRE, E.:
1995 La carrera evolutiva hacia el hombre. Conocer, n 146 (Marzo), pp. 9.

ALONSO DEL REAL Y RAMOS, C.:
1975 Dificultad y necesidad de un saber prehistórico. Gallaecia 1, Santiago, pp. 7-23.

BERGOUNIOUX, R.P.:
1966 La Prehistoria y sus problemas. Ed. Taurus. Madrid.

BERNALDO DE QUIROS, F.:
1995 El nacimiento de la muerte. In FABREGAS, PEREZ & FERNANDEZ (Eds.): Arqueoloxía da Morte na Península Ibérica desde as Orixes ata o Medievo, Concello de Xinzo de Limia (Biblioteca Arqueohistórica Limiá, Serie Cursos e Congresos 3), Xinzo de Limia (Ourense), pp. 33-59.

BORDES, F.:
1961 Typologie du Paleolithique Ancien et Moyen. 5 Edit., 1988, Presses du CNRS, S/L.

BRÉZILLON, M.:
1983 La dénomination des objets de pierre taillée. Ed. CNRS, IV supplément à Gallia Préhistoire, Paris.

CAMPS, G.:
1982 La Préhistoire. A la recherche du paradis perdu. Librairie Académique Perrin, Paris.

CANO PAN, J.A.:
1990 El yacimiento de Fiales (Oia, Pontevedra). Gallaecia 12, pp. 19-27.

CAUVIN, J.:
1994 Naissance des divinités. Naissance de l'agriculture (La Révolution des symboles au Néolithique). C.N.R.S. Editions, Paris.

CLARK, G.:
1981 La prehistoria. Alianza Universidad n 34. Madrid. (Traducción de World Prehistory in New Perspective, Cambridge University Press, 3 ed., 1977).

DUMBAR, Carl O.:
1971 La Tierra. Ed. Destino, Barcelona. (2 Ed., 1976).

EHRENBERG, M.:
1989 Women in Prehistory. British Museum Publications. London.

FABREGAS VALCARCE, R.; PENEDO ROMERO, R.:
1995 Ortostato grabado de Agolada (Pontevedra): un nuevo motivo en el arte megalítico del NW Peninsular. In JORGE, V.O. (Coord.): Actas. 1 Congresso de Arqueologia Peninsular (Porto, 12-18 de outubro de 1993), vol. V, Trabalhos de Antropologia e Etnologia, vol. XXXV (Fasc. 1), Porto, pp. 63-70.

FERNANDEZ MARTINEZ, V.M.:
1989 Teoría y método de la Arqueología. Ed. Síntesis. Madrid.

FERNANDEZ RODRIGUEZ, C.:
1993 Los macromamíferos del Pleistoceno y Holoceno Inicial en el Noroeste Peninsular. In PEREZ ALBERTI, A.; GUITIAN RIVERA, L.; RAMIL REGO, P. (Eds.): La evolución del Paisaje en las montañas del entorno de los Caminos Jacobeos. Xunta de Galicia, Santiago, pp. 183-191.

FERNANDEZ RODRIGUEZ, C.; VILLAR QUINTEIRO, R.; LLANA RODRIGUEZ, C.; DOVAL GALAN, F.:
1995 Prospección arqueológica de cavidades en la Sierra de la Encina de la Lastra (Rubiá, Ourense): primeros resultados. Actas del XXII Congreso Nacional de Arqueología (Vigo 1993), Vol. II, pp. 43-48.

FURON, R.:
1972 Las ciencias de la Tierra. In TATON, R. (Dir): La ciencia moderna (de 1450 a 1800). Historia general de las Ciencias, vol. 2. Ed. Destino, Barcelona, pp. 744-761.
1973 - La Geología. In TATON, R. (Dir): La ciencia contemporánea. I: El siglo XIX. Historia general de las Ciencias, vol. 3. Ed. Destino, Barcelona, pp. 417-440.
- La Prehistoria. In TATON, R. (Dir): La ciencia contemporánea. I: El siglo XIX. Historia general de las Ciencias, vol. 3. Ed. Destino, Barcelona, pp. 617-628.

GAMBLE, C.:
1990 El poblamiento paleolítico de Europa. Ed. Crítica. Barcelona. (Traducción de The palaeolithic settlement of Europe, Cambridge University Press, 1986).

GUILAINE, J.:
1980 La France d'avant la France. Du néolithique à lâge du fer. Hachette. Paris.

HOURS, F.:
1982 Les Civilisations du Paléolithique. Presses Universitaires de France. Col. "Que sais-je?". Paris.

JULIEN, M.:
1986 La Europa prehistórica: El Paleolítico y el Mesolítico. El papel de la mujer. Gran Atlas de Arqueología, Ebrisa, Barcelona, pp. 30-31. (Traducción de Le Grand Atlas de l'Archeologie, Encyclopaedia Universalis, 1985).

LEROI-GOURHAN, A.:
1983 Los primeros artistas de Europa. Encuentro Ediciones. Madrid. (Traducción de I piú antichi artisti d'Europa. Introduzione all'arte parietale paleolitica. Jaca Book Edizioni 1980).
1988 Dictionnaire de la Préhistoire. Presses Universitaires de France, Paris.

LLANA RODRIGUEZ, C.:
1993 La presencia de los Cazadores-Recolectores en las montañas de Galicia. In PEREZ ALBERTI, A.; GUITIAN RIVERA, L.; RAMIL REGO, P. (Eds.): La evolución del Paisaje en las montañas del entorno de los Caminos Jacobeos. Xunta de Galicia, Santiago, pp. 193-209.

LUMLEY, H. (Dir.):
1982 - Origine et évolution de l'homme. Laboratoire de Préhistoire du Musée de l'Homme, París. (Existe traducción española: Origen y evolución del hombre. Ministerio de Cultura, 1984).
- Les premiers habitants de l'Europe (1500000-100000 ans). Laboratoire de Préhistoire du Musée de l'Homme, París.

MARTI OLIVER, B.:
1983 Inicios de la agricultura en la Península Ibérica. Investigación y Ciencia (Edición en español de Scientific American), n 78 (Marzo), pp. 98-107.

MARTINEZ CORTIZAS, A,; MOARES DOMINGUEZ, C.:
1995 Edafología y Arqueología. Estudio de yacimientos arqueológicos al aire libre en Galicia. Xunta de Galicia, Consellería de Cultura. Santiago.

MEIRELES, J.:
1994 As indústrias líticas pré-históricas do Litoral do Minho (Portugal) e o seu quadro litoestratigráfico. In JORGE, V.O. (Coord.): Actas. 1 Congresso de Arqueologia Peninsular (Porto, 12-18 de outubro de 1993), vol. IV, Trabalhos de Antropologia e Etnologia, vol. XXXIV (Fasc. 3-4), Porto, pp. 17-42.

PEREZ ALBERTI, A.:
1986 A evolución xeomorfolóxica do espazo xeográfico galego. In VV.AA.: O meio natural galego. Homenaxe a D. Isidro Parga Pondal. Cuadernos do Seminario de Sargadelos, n 47. Ediciós do Castro. Sada.

PERICOT, L.; MALUQUER, J.:
1970 La humanidad prehistórica. Biblioteca Básica Salvat. Libro RTV n 25. S/L.

PILBEAM, D.:
1984 Origen de hominoideos y homínidos. Investigación y Ciencia (Edición en español de Scientific American), n 92, Mayo, pp. 48-58.

PIVETEAU, J.:
1973 Paleontología de los vertebrados. In TATON, R. (Dir): La ciencia contemporánea. I: El siglo XIX. Historia general de las Ciencias, vol. 3. Ed. Destino, Barcelona, pp. 561-583.

QUEROL, M A.:
1991 De los primeros seres humanos. Ed. Síntesis, Madrid.

RAMIL REGO, E.:
e/p El poblamiento de la Sierra del Xistral (Lugo) a finales del Paleolítico. Actas del XXI Congreso Nacional de Arqueología (Teruel-Albarracín 1991).

RAMIL REGO, P.:
1993 Evolución climática e Historia de la vegetación durante el Pleistoceno Superior y el Holoceno en las regiones motañosas del Noroeste Ibérico. In PEREZ ALBERTI, A.; GUITIAN RIVERA, L.; RAMIL REGO, P. (Eds.): La evolución del Paisaje en las montañas del entorno de los Caminos Jacobeos. Xunta de Galicia, Santiago, pp. 25-60.

RAMIL REGO, P.; MARTINEZ CORTIZAS, A.; RODRIGUEZ LOBELLE, B.:
1992 El yacimiento prehistórico de A Pena Grande, Villalba, Galicia (NW España): Análisis Polínico y Edafológico. Revue de Paléobiologie, Genève, vol. 11, n 1, pp. 231-241.

RAMIL SONEIRA, J.:
n/p El Mesolítico Gallego (inédito). Consultable na Biblioteca da Real Academia Galega (A Coruña).

RAMIL SONEIRA, J.; RAMIL REGO, E.:
1995 A Pena Grande (Santaballa, Villalba), un yacimiento de finales del Paleolítico al Norte de la provincia de Lugo. Actas del XXII Congreso Nacional de Arqueología (Vigo 1993), pp. 351-356.

RAPOSO, L.:
1993 Paleolítico. In SILVA, A.C.F. (Ed.): Pré-Historia de Portugal. Universidade Aberta, Lisboa, pp. 39-111.

RAPOSO, L.; SILVA, C. Tavares da:
1993 Mesolítico. In SILVA, A.C.F. (Ed.): Pré-Historia de Portugal. Universidade Aberta, Lisboa, pp. 113-148.

REY SALGADO, J.M.:
1991 Estudio da microfauna de vertebrados do xacemento paleolítico da "Cova da Valiña" (Castroverde, Lugo). Arqueoloxía. Informes 2. Campaña 1988. Xunta de Galicia, Santiago, pp. 297.

RIBEIRO, J.P. da Cunha:
1990 Os Primeiros Habitantes. In ALARCÃO, J. (Coord.): Portugal das origens à romanização. Ed. Presença, Lisboa, pp. 15-74.

RODRIGUEZ CAO, C.:
1991 Prospección arqueolóxica da comarca de Bande (Ourense). Arqueoloxía-Informes 2- Campaña 1988. Xunta de Galicia, Santiago, pp. 237-240.

RODRIGUEZ GRACIA, V.:
1974 s/v Gándaras de Budiño. Gran Enciclopedia Gallega, vol. 15, pp. 133-136.

SANTONJA GOMEZ, M.; QUEROL, M.A.:
1987 La cultura material durante el Paleolítico Inferior. In Cano Herrera, M. et al.: Prehistoria. Gran Historia Universal, vol. I, Ed. Nájera, Madrid, pp. 65-138.

SILVA, C. Tavares da:
1993 O Neolítico Antigo. Neolítico Medio e Final. O Megalitismo. Calcolítico. In SILVA, A.C.F. (Ed.): Pré-Historia de Portugal. Universidade Aberta, Lisboa, pp. 149-233.

SIO DOPESO, M.:
1995 Arqueología e industria, un equilibrio sostenible. Cultura (suplemento de La Voz de Galicia), año I, n 19 (6 de julio), pp. 2-4.

STRAUS, L.G.:
1983 El Solutrense Vasco-Cantábrico. Una nueva perspectiva. Ministerio de Cultura. Dirección General de Bellas Artes y Archivos. Madrid.

VICENT GARCIA, J.M.:
1995 Problemas teóricos de la Arqueología de la Muerte. Una introducción. In FABREGAS, PEREZ & FERNANDEZ (Eds.): Arqueoloxía da Morte na Península Ibérica desde as Orixes ata o Medievo, Concello de Xinzo de Limia (Biblioteca Arqueohistórica Limiá, Serie Cursos e Congresos 3), Xinzo de Limia (Ourense), pp. 13-31.

VIDAL ROMANI, J.R.:
1979 El período Cuaternario en Galicia. Gallaecia 2, Santiago, pp. 19-35.